بوی خوش بهار نارنج

درنگی در سایه ی مفهوم ناکجا آباد
نویسنده : پدر خوب ( باقر طالبی دارابی ) - ساعت ۱٠:٠۱ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٠/٤/۱٢
 

 

نخست مفهوم یوتوپیا

واژه ی «یوتوپیا» یا « اوتوپیا»  فارسی نوشت واژه ی انگلیسی « Utopia » است که برای نخستین بار در دسامبر سال 1516 میلادی به  دلیل چاپ کتاب کوچک  توماس مور[1] در جهان مطرح شد. مور این واژه را از ترکیب یک قید ، « OU » [= نا] و یک اسم ، « topos » [= جا ،مکان]  در زبان یونانی ساخت و به این ترکیب یک پسوند لاتین [= ia ] داد. در این کتاب Utopia [= « نا کجاآباد»]،  جزیره ایی تازه کشف شده در جایی بنام «جهان جدید» است. این معنایی که بعدا یوتوپیا پیدا کرد یعنی « یک جامعه کامل » [ a perfect society ] شاید از دل عنوان کامل کتاب «On the Best State of a Commonwealth and on the New Island of Utopia » که از لاتین به انگلیسی برگردانده شده است، نشات گرفته باشد. برخی نیز آنرا به اسم مرکب Eutopia [=  مکان  شادی، خوشبختی] در زبان یونانی منسوب کرده اند.

دوم دیدگاه‌های یوتوپیایی اهل کتاب

سنت های دینی معروف به اهل کتاب ( یهودیت، مسیحیت و اسلام) همگی دارای دیدگاه هایی در باره ی جوامع آرمانی که جایی در آینده دارد، مطرح کرده اند.تورات( پنج کتاب نخست کتاب مقدس عبرانی ) از بازگشت به باغ عدن (Eden Garden ) پس از آنکه آدم و حوا از این مکان آرمانی رانده شده اند، سخن می گوید؛ « سرزمین موعود» [= Promised Land ] سرزمینی سرشار از خوشی و آرامش تلقی می شود، سرزمینی « سرشار از شیر و عسل»  که موسی (ع) قومش را از مصر به آنجا رهنمون می شود. در بخش انبیاء کتاب مقدس عبرانی ( یعنی بخش دوم) همین ایده در قالب « روز خدا» ، مطرح شده است که حاکی از زمانی است در آینده که تمام آمال و آرزوهای انسان بر روی همین زمین تحقق خواهد یافت. این ایده بویژه در کتاب اشعیا، ارمیا و عزراء آمده است.

بر اساس منابع مسیحی ، عیسی( ع)، با این تلقی  که پیامبر آخرالزمان  است که برای تحقق «روز خدا» فرستاده شده است، جمعیتی معتقد را شکل داد که مساوات طلبی آنها زنان بد کاره، خراج گیران و گناهکاران را در بر گرفت و تعهدات دینی آن عصر که در حاکمیت عالمان دینی یهودی و آیین یهود بود، به چالش کشید. پس از آنکه عیسی ناصری به صلیب کشیده شد حواریون وی در قرن اول مانند او خود را جمعیتی آخر الزمانی و برخوردار از یک زندگی مشترک ( شامل مالکیت اشتراکی سرمایه و کالا) خواندند. در کتاب اعمال رسولان ( از کتاب های عهد جدید که توسط نویسنده ی انجیل  لوقا تقریبا اواخر قرن اول نوشته شده است) می توانید الگوی آرمانی شده آن زندگی اشتراکی را  بخوانید.

با این همه ، از همان دهه های اولیه ی پس از  به صلیب کشیده شدن عیسی،جامعه امید به بازگشت دوباره او را در خود حفظ کرده است  و شواهد تاریخی نشان می دهد که فشارهای زیادی وارد شد تا این جماعت یوتوپیایی یا آرمانشهر گرا از هم بپاشد؛  شخصی بنام حنّانیا و زنش سفیره  زمینی را می فروشند و مقداری از قیمت زمین را دور از چشم دیگر حواریون برای خود نگه می دارند. این کار آنها موجب می شود که خدا آنها را مجازات کند . آن زن و شوهر هردو به طرز عجیبی به هلاکت رسیدند.( اعمال رسولان 5: 1 – 11 ). بالاخره، ( تقریبا اوایل قرن چهارم ) تب دیدگاه آخرالزمانی مسیحی  به سردی گرایید و  مسیحیان خود را در موقعیتی مناسب به عنوان ایدئولوژی رسمی و حاکم امپراتوری روم یافتند؛ آنها دیدگاه های هزاره گرایی این جهانی را  که در پی بهشت زمینی بود ، کنار نهادند. « شهر خدا» ی آگوستین ( 354 – 430 ) ، کشیشی از خطه ی شمال افریقا و یکی از تاثیر گذار ترین الاهیات دانان  مسیحی ، از دو جهان متفاوت سخن گفت: شهر زمینی [=Earthly City ] و شهر خدا [= City of God ] تقریری که تحقق  یک جامعه ایده ال و آرمانی بر روی  زمین را به تعویق انداخت  و فتیله ی  آخرالزمان اندیشی مسیحی برای تحقق یک  هزاره قریب الوقوع را ، که بعدها در میان الهیا ت دانان پروتستان اصلاح طلب  پسا – آگوستین  دوباره طرح شد، پایین کشید.

دو قرن  پس از آگوستین اسلام در شبه جزیره عربستان ظهور کرد و در شرق و در سراسر شمال افریقا گسترش یافت. محمد [ (ص) آخرین فرستاده خدا در آموزه های اسلام ، اعلام کرد که خواست خداوند برای تحقق جامعه ایده ال و آرمانی بر پایه اصول اساسی قرآن، شامل عبادت دینی، تبعیت از احکام تغذیه و تزکیه ، و روابط درست مبتنی بر عدالت میان فقیر و غنی، تحقق می یابد. قرآن علاوه بر این وعده ی خوشبختی و خوش زیستی برای آنان که مومنانه می زیند، از پاداش آخرالزمانی نیز سخن به میان آورده است : « براستی نیکوکاران در نعیم [ الهی ] خواهند بود. بر تخت ها [نشسته] می نگرند.از چهره هایشان طراوت نعمت [ بهشت] را در می یابی. از باده ای مُهر شده نوشانده شوند.[ باده ایی که ] مُهر آن ، مشک است و در این[ نعمتها] مشتاقان باید بر یکدیگر پیشی گیرند.( سوره 83 : 22 – 26 ).

سوم، برخی موضوعات دیگر قابل بررسی در بحث یوتوپیا:

  1.  تحول ایده آل های یوتوپیایی در تفکر غربی
  2. ظهور و سقوط نهضت های یوتوپیایی غربی
  3. ظهور و سقوط نهضت های یوتوپیایی شرقی و جهان سومی
  4.  رویا های یوتوپیایی جدید در قرن 19 و 20
  5.  یوتوپیاگروی انقلابی
  6.  نظریه های انتقادی در باره انواع و کارکردها ی  یوتوپیا گروی
  7.  نهضت یوتوپیا ستیز و یوتوپیاگریز
  8.  لوازم توتالیتاریستی انقلاب یوتوپیایی
  9.  انتقاد فمنیستی از یوتوپیاگروی
  10.  ایدئولوژی و یوتوپیا
  11.  هزاره گرایی و یوتوپیا
  12. نجات و یوتوپیا
  13. یوتوپیا ی دینی و یوتوپیای سکولار
  14. هزاره گرایی های انقلابی در عصر رنسانس
  15. نظام پیامبرانه ی جدید، یواخیم فیوره
  16. سه انقلاب: انقلاب انگلیس، امریکا و فرانسه و یوتوپیا
  17. مکان های تخیلی توماس مور و فرانسیس بیکن
  18. تحول معنایی یوتوپیا در ایران

چهارم، جمع بندی

آنچه در این نوشته کوتاه آمده است ، نگاهی به مفهوم یوتوپیا، ایده ال های یوتوپیایی اهل کتاب و موضوعاتی که باید بررسی شوند، بود که از مطالعه  دو کتاب بدست آمده است. یکی آخرین ویرایش کتاب توماس مور است که مشخصات آن در پاورقی صفحه ی نخست ذکر شد. اما کار دیگری را نیز انجام دادم که هم می تواند جایگاه علمی بحث از یوتوپیا را مشخص سازد و هم میتواند در راستای طرح کلی این جانب باشد که در این مسیر نوشته شده است؛ سنخ شناسی هزاره گرایی ، اسطوره و ایدئولوژی  و فربه تر از مذهب.

از مطالعه منابع و از تجربه زیستی دریافتم که  محقیق که می خواهد در این زمینه کار کند باید نیم نگاهی به بررسی دایره المعارفی این موضوع داشته باشم. از این رو به سراغ یکی از دایره المعارف  ای خوب و جدید در این زمینه رفتم که پیرامون هزاره گرایی و تمام مفاهیم، نهضت ها و جنبش های پیرامونی این مساله نوشته شده است. مشخصات کتابشناختی این منبع به چنین است:

Encyclopedia of Millennialism and Millennial Movements , Ed.Rechard Landors, Routledge, 2000, 487 pgs.

 برداشت من این است که در میانه ی دعوای ایدئولوژی کردن / ایدئولوژی زدایی از دین از یک نگاه دین پژوهانه [ Study of Religion ] که دانشی جدید و به واقع مهم است، غفلت شده است. دلیل این امر بر می گردد به عدم وجود فضای بحث آکادمیک از ادیان  در ایران . جامعه شناسی دین که یکی از رویکرد های دین پژوهی است نمی تواند صرف نظر از مباحث دیگر در این رشته به موضوعی بپردازند که  مقدمه چنین کاری شناخت ادیان است. این قلم فکر می کند با توجه به تغییر پارادایم در جهان کنونی و اینکه در این پارادایم نقش اجتماعی دین با چالش های مواجه شده است ، باید میان رشته ایی تر به مباحث توجه کرد و این معنایش این نیست که از جایگاه دقیق بحث خارج شویم. بحث ناکجا آباد گرایی ، آرمان شهر اندیشی، یوتوپیایی گروی حتی در همین سطح نامگذاری که افراد مختلف بکار گرفته اند ، حاکی از دیدگاه های مثبت و منفی و خنثی در این مساله است.

 در این نوشتار کوتاه خواستم بگویم ، دست کم در یک دایره المعارف معتبر ، ضمن پرداختن به مفهوم از موضوعاتی به اختصار سخن گفته می شود که جغرافیای بحث را نشان می دهد. نتیجه اینکه تفکر یوتوپیایی به رغم تاریخ دیرینه اش دچار تحولاتی شد و باید توجه داشت همیشه از بی ابرو کردن آن سخن به میان نیامده است بلکه کسانی نیز از امکان « اعاده حیثیت از اتوپیا » سخن گفتند و مدعی هستند که میتوان میان « بی خیال شدن » در اینجا بخوان « یوتوپیا زدایی » و « خیالاتی شدن » در اینجا بخوان « یوتویپا گروی محض» به حد وسطی نیز اندیشید. از منظر جامعه شناسی و بویژه جامعه شناسی شناخت باید به این نگرش و مظاهر خارجی این ایده میانه در ساخت شناخت فردی و جمعی ، حساب باز کرد. آیا در این ایران این خط میانه نبوده و نیست؟ آیا نهضت اسلامی مطابق اندیشه ی روحانیت پیشرو و مترقی « خیالاتی شدن » بود که اینک باید « بی خیال » آن شود؟ این قلم معتقد است بررسی ها در این زمینه ناقص است ...



[1]  Thomas More    [= توماس مور] در سال 1478 در شهر لندن در انگلستان بدنیا آمد . چند سالی را به تحصیل در زمینه ی مبانی دستور و ترکیبات زبان لاتین صرف کرد.  در عین حال که حقوق خوانده بود اما تحت تاثیر ادبیات و ادیبان قرار گرفت . در زندگی  به مقام اسقف اعظمی کلیسای انگلیکن رسید. او به رتبه ی کاردینال نیز نایل آمد. برای اطلاعات بیشتر در باره مور و محتوای کتاب  رک

 More,Thomas, Utopia, eds.George M.Logan & Robert M.Adams,Cambridge University Press,2003.