بوی خوش بهار نارنج

در جستجوی سایه: نگاهی به ترانه‌های کار زنان روستای دارابکلا
نویسنده : پدر خوب ( باقر طالبی دارابی ) - ساعت ٩:٤٥ ‎ق.ظ روز ۱۳٩٠/٤/۱۳
 

   به گفته صادق هدایت: حس هنر و زیبایی درانحصار طبقات عالی و تربیت شده نیست،  نابغه های ساده ای نیز وجود دارند که در محیط های ابتدایی تولد یافته، خود رابی تکلف باتشبیهات ساده به شکل آهنگها وترانه های عامیانه بیان می کنند. این اشعارصدای درونی یک ملت است، از میان شعرای عوام. برخی این سعادت را به دست می‌آورند که اشعارشان به همت صاحبدلی آگاه از صندوق فراموشی بیرون آورده و گردو غبار زمان از روی این گوهرهای ناب برگرفته شود.»

      به عنوان مثال می توان به اشعار بعضی از زنان سالخورده و میان سال روستای دارابکلا  از توابع منطقه میاندرود شهرستان ساری در استان مازنداران اشاره کرد که دردها و رنج های زندگی خود را درآن می جویند و آرزوهای خود را ازطریق آن بیان می کنند. اغلب این اشعار   در زمین‌های کشاورزی و شالی‌زارها و کار در میان کوهها و دشت‌ها با آهنگ مخصوصی به نام «امیری» که یکی ازارکان موسیقی مازندران است خوانده می‌شد، البته از زبان اکثر سالخورده ها شنیده‌ام که از این اشعار با نام  «طبری» یاد می کنند.   آنچه در این جا به عنوان ترانه‌های کار آمده است به معنای ترانه‌ها یا اشعاری است که زنان دارابکلایی به هنگام انجام کار می‌خواندند و بسیاری از آنها با نوع کاری که انجام می‌شد، پیوندی ندارد.

در باره مضامین این اشعار باید گفت که تمامی آنها را می‌توان در دو دسته اصلی دینی و غیر دینی ( نه به معنای ضد دینی ) تقسیم کرد. در بسیاری از از این شعر‌ها حتی آنجایی که از عشق ، یار، جدایی، محبت و غیره سخن گفته می‌شود می‌توان یک حس دینی را مشاهده کرد. نکته دیگری که این اشعار حکایت می‌کنند ولی نه بصورت آشکار ترسیم فضای ذهنی و عملی آن دوران است. در بسیاری از این اشعار شاعر یا خواننده از جدایی و ناکامی از رسیدن به یار شکوه می کند و شاید بخشی از این حس ناشی از حاکمیت پدر سالاری و فقدان آن چیزی باشد که جهان امروز از آن به « عشق رمانتیک » یاد می‌کند. عشقی که مرزهای سنت را در می‌نوردد و در پشت پرده‌ خود اصل مدرن« برابری زن و مرد » را پنهان دارد. جالب توجه آنکه این عشق سنتی در میان زنانی قرائت می‌شود که از همان دوران جوانی خودشان تا الان که در سنین میان سالی یا پیری هستند نماز و روزه و محفل عزای امام حسین و انواع مراسم و اعمال عبادی و مذهبی دیگر ترک نشده است. حتی برخی از همین زنان بی‌سوادی‌ امروزشان به دلیل مخالف دین  دانستن تحصیل دولتی در آن زمان‌ها است که به فتوای برخی از مراجع که از آنها تقلید می‌کردند ، رفتن به مدرسه برای زنان اشکال شرعی می‌داشت.

نکته دیگری که باید در باره مضامین این اشعار گفته شود حس غریب مذهبی است.خدا، پیامبر و امامان معصوم و بویژه حادثه کربلا و غم زینب ( س) در آنها برجسته است.

در مجموع این اشعار حاکی از احساس مذهبی و عاطفی عمیق زنان روستای دارابکلا است . البته همین اشعار و یا شبیه‌ همین‌ها در میان بسیاری از زنان مازنی رواج داشته است.امروزه این اشعار صرفا به عنوان خاطره گذشته خوانده می‌شود اما جوان‌تر ها از مضامین آنها لذت می‌برند.

در اینجا لازم است از زحمات و کمک دوشیزه خانم زهرا طالبی دارابی دانشجوی جامعه شناسی دانشکاه پیام نور ساری در جمع آوری این اشعار تشکر کنم.

  نمونه هایی از اشعار جمع آوری شده

در باره ائمه‌( س)

  *   اَشوُن خوُ بَدیمه مِن شه علی رِ

      دوازده تن امام رِ خوُ بَدیمه

      دوازده تن امام قرآن لا بوُ لا

    کجاوه رِ دَوِندیم بوریم کربِلا

 

 یا رب نظر لطف عطا کن همه را

       داریم دل خسته دوا کن همه را

       رنجور و گنهکار و پریشان حالیم

       زوار شهید کربلا کن همه را

       یا رب نظر تو برنگردد هرگز

       برگشتن روزگار بر او سهل است

       یا رب نکن امید کسی را تو ناامید

       بر راه انتظار مکن دو چشمش سفید

غم غربت و پرهیز از ازدواج در غربت

   *  غَریبی نَشُمبه غَریبی زاره

       خدا قِسمِت نَییره مِه فامیلاره

       نِماشون بیه آفتابِ ماره

       غَریبون مثلِ زِینِبِ داغداره

 اعتراض به به توجهی یار عاشق

  *  عجِب ماه و عجِب ستاره سووِ

       مِه یار بالای نِفار بَخواتووِ

       هر چه یار یار گویِم بیدار نَشووِ

       مگه شِیمِه مَله قحطیِ خووِ

 از خود گذشتگی عاشقانه

*   الهی من بمیرم تو بمانی

       مرا بی تو نَوُنه زندگانی

       سر قبرم بیایی یک زمانی

       سر قبرم بیایی و قرآن بخوانی

 پایداری در عشق و نقش تقدیر

  *   عاشقی هاکاردِمِه بِسانِ بِلبِل

        دِلبر جان اُ بیار بَسوتِه مِ دل

        اِتاجِه دل دَوِند اوِل تا آخِر

        هارِش چی کار کاندِه قِسمِت مُقدِر

 در باره سوز جدایی از عشق

 *   شب و روز تِ وِسِه زَمبِه ناله

        دل مِن تنگ بَیِه نَوُنه پاره

        دُشمِنون شِمارِ هاکانِم چی کار

        نینگِنین جدایی مِنُ مِنِ یار

 

  *   عاشق گفتا که من شیدا می گردم

       که ماهم در تک دنیا می گردم

       پلنگ در کوه و آهو در بیابان

        همه جفتند که من تنها می گردم

در باره فرار با معشوق

  *   کیجا جان تِه صِلاح هاکُنِم چی کار

        تِه بالِ دِماسِم هاکُنِم فِرار

        تِه پیِرِ پَلی هاکُنِم قِرار

        شِه دِ سالِ مِزه هاکُنِم انکار

 در باره درد دوری از یار و ناله بلبل

 *   بِنال بِلبِل بِنال تا مِن بِنالِم

       تِه دردِ گل بِنال مِن دردِ یارِم

       تِه دردِ گل بِنال شش ماه و شش روز

       مِن دردِ یار بِنالِم هر شب و روز

 در باره نفی عشق بازی با فرد غریب و ناآشنا

  *   غریب یارو غریب یاری نَوُنه

       غریب یارِ وِفاداری نَوُنه

       غریب رِ هاکُنین مَنع و دِلالِت

       غریب قهر کاندِه شُنِه وِلایِت

در وصف معشوق

  *   کیجا دَربِند نیشتِه جان مِه نومزووِ

        خواردِ اِنارِ کُلِ مِرِ زُووِ

        وِ زُووِ وِنِه بِرارِم زُووِ

        بِرار نَدُندُ خواخِر مِه نومزُووِ

در باره مرگ و فراغ عشق

  *   اجِل ما را مکش ای زاریِ زار

       هر کاجه بَکاشتی خاک رِ نِشون دار

       سر قبر مرا بکار گل دار

       درختِ گل چینم بیِه مِنِ یار

 در باره اینکه عشق از زمان پیامبر بوده است

  *    عاشقی بَموءِ عهد پیغمبِر

      بی وفایی بَموءِ جمع دختِر

        اِتاجِه دل دَوِند اوِل تا آخِر

        هارِش چی کار کاندِه قِسمِت مُقَدِر        

در باره عشق و دلواپسی خدا و پیامبر داشتن

  *   عاشقی هاکاردِمِه یک جایِ خلوِت

        بالا خدا دِیُ پایین محمِد

       کاغِذِ بَنویسِم شِه یارِ خِدمِت

       جواب من بگو ای بی مروت

گلایه از بی یاری و  لزوم یافتن یار

  *   هِنیشِم سنگِ سر زار زار بِنالِم

      مِن از کی کمترم یاری ندارِم

        تبر و تیشه رِ نجار بیارِم

        بَکِندِم قلعه رِ یار در بیارِم

 در باره  یار گزینی از میان سادات

  *   مسلمونون مِ دل سید پسِنده

        لب و دندونِ سید مثل قنده  

         همه گویند که سید اهل فنده

       خدا دُندِ مِ دل سیدجه بنده

تقاضای استقامت در عشق

  *    اگه یار منی یارون من باش

       اگه درد منی درمون من باش

       اگه مِرِ بَوِردنِ پیش فراش

       صد تا چو بَزُنه خواهون من باش

ابراز شادمانی از آمدن یار

  *   عزیزون مِشتِلاق مِ یار دَرِنِ

       با رخت و میوه پر بار دَرِنِ

       سرو جان به فدای مِشتِلاق چی

       همون یار وِفادار مِ دَرِنِ

در ستایش پول و ثروت و نسبت آن با عشق

  *   عزیزون لذِتِ دنیا به پوله  

      نا در عقل و نا در فهم و شعوره

       جوونی که نِدانی مال دنیا

       اگه جمشید بَوُشی بر سر ماه

       اگه جلاد ببارد مِن نِخوامبِه

کام دل گرفتن از معشوقی که امید به وصل با او نیست

  *   در این مَلِه سراسر می روم من

       به دنبال گل تر می روم من

       اگه دونم گل تر مِه نَوونِه

       لبارو می بوسم در می روم من

نفی سلام کردن به مرد نامحرم

  *   سِلام هاکاردِمِه علیک دَنییه

       سخن بائوتِمِه صحبِت دَنییه

       از خدا پرسیدم قِسمِت دَنییه؟

       مرد نا محرِم جه صحبِت دَنییه

دعا برای شفای یاری که امکان عیادت رفتن او نیست

   *   مِه یار بَییِه مریض نِدانِه حالت

        سر صندلی و فکر عبادت

        نِدارمِه فُرصت و بُرِم عیادت

        مِه یار بَیِه مریض، رفع نقاهت

 اعتراض به قسمت و تقدیر در ازدواج

  *   خدا مِرِ چَندِه نادُن هاکارده

      مِرِ مِه پنج تا وَشکُنِه چَپُون هاکاردِه

      مِرِ سَبیل و سرگِردوُن هاکارده

      در وقت یار بَییتِن مِرِ مغموم هاکارده